YABANCILARA TÜRKÇE ÖĞRETİMİNİN TARİHSEL GELİŞİMİ – YARD. DOÇ. DR. NESRİN BAYRAKTAR
Giriş
Bu çalışma, Türkçenin yabancılara öğretimini tarihsel açıdan değerlendirmeyi amaçlamaktadır. İlk bölümde Türkçenin yabancılara öğretimiyle ilgili kaynaklar ele alınacaktır. Bu kaynaklar içerdikleri dil sayısına göre iki dilli ve ikiden çok dilli olmak üzere iki başlık altında incelenecektir. Sonuç bölümünde, kaynakların incelenmesinden elde edilen sonuçlar değerlendirilecektir.
Burada incelenecek olan kitaplardan biri olan Divân-ı Lugâti’t-Türk, Kaşgarlı Mahmut tarafından, Araplara Türkçeyi öğretme amacıyla yazılmış olup Karahanlı Türkçesi dönemine ait eserlerdendir. Ancak Karahanlı Türkçesi döneminde İslâmiyetin dilinin Arapça olması nedeniyle Arapça ve ardından Farsça sözcükler hızla yaygınlaşmaya başlar. Ayrıca İslâm diniyle birlikte Arap alfabesi de benimsenmiştir. Bundan başka, bu dönemde özellikle Gaznelilerin XI. yüz yıl dolaylarında kendi dillerini bırakıp Farsçayı yüceltmeleri Türkçe için olumlu bir gelişme sayılmaz.
Harezm Türkçesi, Farsçanın eski ağızlarından bir olan Harezmcenin, Harezm bölgesinin Türkleşmesinden sonra ortaya çıkmış biçimi olduğundan Harezm-Altınordu Türkçesi olarak da adlandırılır. Bu dönemden günümüze kalan eserlerin büyük çoğunluğu dinsel içerikli metinlerdir. Dönemin dil bilgisiyle ilgili tek eseri, Zemahşerî’nin Mukaddimetü’l-Edeb’idir. Ancak Zemahşerî eserinin ön sözünde, kitabını, dönemin hükümdarı Atsız’ın dillerden Arapçayı seçmesi nedeniyle Arapça bilmeyen Türk ve Farslara Arapça öğretmek için yazdığını belirtir. Eserde geçen Arapça cümlelerin altlarına Türkçeleri yazılmıştır. Doğu Türkçesi ve Batı Türkçesinin ara dönemi sayılan bu dönemde Türkçeye önem verildiğini söylemek mümkün değildir.
Çağatayca, Türk dilinin doğu koluna ait özellikler göstermekle birlikte, Arapça ve özellikle Farsça sözcüklerin yoğunlukta olduğu eserlerin oluşturulduğu bir dönemdir. Bu dönemde edebiyat dili Farsçadır. Türkçenin Farsçadan üstünlüğünü savunan ve Muhakemetü’l-Lugateyn adlı eseriyle geniş yankı uyandıran Ali Şir Nevâyî bile başlangıçta Farsça şiirler yazmıştır. Çağatay Türkçesi, birçok sözlük ve dil bilgisi kitabının yazıldığı dönemlerden biridir. Ancak Nevâyî’nin Muhakemetü’l-Lugateyn’i dışında tümü Çağataycanın ana dili olarak öğretimine ilişkindir ve hepsi Nevâyî’nin eserinden sonra yazılmıştır. Nevâyî’nin uzun yıllar hor görülen Türkçenin Farsçadan üstünlüğünü birçok örnekle göstermesinden sonra edebî eserlerde de Türkçe sözcükler ağırlıklı olarak kullanılmaya başlamıştır.
Kıpçak Türkçesi, Türkçenin yabancılara öğretiminin en fazla önem kazandığı ve Türkçenin saygınlığının dorukta olduğu dönemdir. 1250-1517yılları arasında hüküm süren Memlûk Devletinde Türk sultanlarının devleti yönetmesi nedeniyle Türk diline karşı ilgi artmıştır. Bu ilgi Araplara Türkçeyi öğretmeyi amaçlayan kitapların yazılmasına neden olmuştur. Codex Cumanicus, Kitabü Bulgati’l-Müştak Fi Lugâti’t-Türk ve’l-Kıfçak, Kitâb-ı Mecmû-i Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mongolî, EI-Kavaninü’l-Külliyye Li Zabti’l- Lügati’t- Türkiyye, Et- Tuhfetü’z-Zekiyye Fi’l-lugâti’t- Türkiyye, Kitabü’l-İdrâk Li-lisânü’l- Etrak Kıpçak Türkçesi döneminin yabancılara Türkçe öğretmeyi amaçlayan eserleridir.
Eski Anadolu Türkçesi döneminin dil tarihi açısından en önemli olayı Karamanoğlu Mehmet Bey’in 15 Mayıs 1277 Perşembe günü yayımladığı “Bugünden sonra divanda, topluluklarda, çarşıda, mecliste, meydanda Türkçeden başka dil kullanılmayacaktır” buyruğudur. Karamanoğullarının aksine Selçuklu ve Osmanlılarda sanatçılar ve devlet adamlarınca Türkçe horlanmıştır. Bu nedenle de çoğu dinsel içerikli ve edebî olan Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait eserler, Arapça ve Farsça sözcük ve tamlamalarla doludur. Türklerin Anadolu’ya göç etmelerinden ve Anadolu’ya yerleşip uyum sağlamalarından sonra başlayan Eski Anadolu Türkçesi döneminde Türkçenin ana dili olarak öğretimi önem kazanmış ve medreselerde ders kitabı olarak okutulmaya yönelik birçok yapıt yazılmıştır. Ancak burada Türkçenin ana dili olarak öğretimiyle ilgili yapıtlardan söz edilmeyecektir. Eski Anadolu Türkçesi kapsamına girebilecek yabancılara Türkçe öğretimiyle ilgili tek eser İbnü Mühennâ Lûgati olarak da bilinen Hilyetü’l-İnsân ve Heybetü’l-Lisân’dır.
Türkiye Türkçesine gelindiğinde, Mustafa Kemal Atatürk’ün 1 Kasım 1928’de Harf Devrimini başlatması ve 12 Temmuz 1932’de yine Atatürk’ün öncülüğünde Türk Dili Tetkik Cemiyeti’nin kurulması Türkçe için en önemli olaylardır. 26 Eylül 1932’de I. Türk Dil Kurultayı yapılmış, Atatürk’ün isteğiyle yabancı sözcükler nedeniyle tanınmaz duruma gelen Türkçenin arılaşması ve özleşmesi için çalışmalara başlanmıştır. 26 Eylül günümüzde Dil Bayramı olarak kutlanmaktadır. 1936’da III. Türk Dil Kurultayı’nda oldukça önemli gelişmeler gösteren Cemiyetin adı Türk Dil Kurumu olarak değiştirilmiştir. Atatürk’ün kişisel mirasını bıraktığı Türk Dil Kurumu bugün de çalışmalarına devam etmektedir.
Kısa adıyla TÖMER olarak bilinen Ankara Üniversitesi Türkçe Öğretim Merkezi, 1984’te Türkçeyi en iyi biçimde öğretmek amacıyla kurulmuştur. Birçok farklı yabancı dil öğretim yönteminin bir arada kullanılmasıyla oluşturulan ve TÖMER yöntemi olarak adlandırılan çalışmalarla yabancılara Türkçe öğretimi ilk kez sistemli bir biçimde başlamıştır. Günümüzde TÖMER, yabancı dil öğretiminde birçok yöntemin birleşiminden oluşan seçmeci yöntemi kullanmaktadır.
Yukarıda dil özelliklerine göre ait oldukları dönemler kapsamında sıralanan Türkçenin yabancılara öğretimiyle ilgili eserler çoğunlukla iki ya da daha çok dilli sözlükler niteliğinde olmakla birlikte bunların çoğunda aynı zamanda Türkçenin özelliklerinin Arapça ölçütlere göre ele alındığı dil bilgisi bölümleri de yer almaktadır.
Kaynakça
Abdullah Battal (1988) İbnü Mühennâ Lûgati, Ankara: TDK Yayınları-9, (3. Baskı)
AKALIN, Mehmet (1979) Tarihi Türk Şiveleri, Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları
ATALAY, Besim (1986) Divanü Lugati’t-Türk Tercümesi I-IV, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları
BARUTÇU-ÖZÖNDER, F. Sema (1996) Ali Şîr Nevâyî- Muhâkemetü’I-Lugateyn, Ankara: TDK Yayınları-656.
BOZKURT, Fuat (1999) Türklerin Dili, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları 2335 CAFEROĞLU, Ahmet (1970)Türk Dili Tarihi, Ankara: İÜEF Yayınları: 778
ÇAĞATAY, Saadet (1963) Türk Lehçeleri Örnekleri I-II, VII. Yüzyıldan XVIII. Yüzyıla Kadar Yazı Dili, Ankara: DTCF Yayınları: 62.
DEMİRCAN, Ömer (1988) Dünden Bugüne Türkiye’de Yabancı Dil, İstanbul: Remzi Kitabevi.
DRİMBA, Vladimir (1973) Syntaxe Comane, Leiden.
ECKMANN, Janos (1957) Mirza Mehdi’nin ‘Senglah’ Adlı Çağatayca Sözlüğü, 8. Türk Dil Kurultayında Okunan Bilimsel Bildiriler, s. 37-40.
EREN, Hasan (1950) Çağatay LûgatIeri Hakkında Notlar, Ankara: AÜ, DTCF
Dergisi: 8, 145-163. i GABAIN, Anna Marie v. (1959) “Die Sprache des Codex Cumanicus”, PhTF I, Wiesbaden, s: 46-73.
GRÖNBECH, Karl (1992) Kuman Lehçesi Sözlüğü, Ankara Kültür Bakanlığı Yayınları, Çev. Kemal Aytaç.
GÜLENSOY, Tuncer (1994) Türkçe El Kitabı, Kayseri.
HENGİRMEN, Mehmet (1997) Yabancı Dil Öğretim Yöntemleri ve Tömer Yöntemi, Ankara: Engin Yayınları.
İPEKÇİOĞLU, Fahriye (1987) Türk Lehçeleri, Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yayınları 1.
KARMANLIOĞLU, Ali Fehmi (1994) Kıpçak Türkçesi Grameri, Ankara: TDK Yayınları.
MANSUROĞLU, Mecdut (1959) “Das Karakhanidische”, PhTF I, Wiesbaden, s: 87-112.
TEKİN, Talat (1997) Tarih Boyunca Türkçenin Yazımı, Ankara: Simurg Yayınevi: 19.
TEKİN, Talat-Mehmet ÖLMEZ (1999) Türk Dilleri Giriş, Ankara: Simurg Yayınevi.
TOPARLI, Recep (1991)Ed-Durretü’I-Mudiyye Fi’I-Lugâti’t-Türkiyye, Erzurum.
TOPARLI, Recep, Sadi ÇÖĞENLİ-Nevzat YANIK(1999) El Kavaninü’l Külliye Li- Zabti’I-Lugati’t- Türkiyye, Ankara: TDK Yayınları: 728.
TOPARLI, Recep, Sadi ÇÖĞENLİ-Nevzat Y ANIK(2000) Kitâb-ı Mecmû- Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî, Ankara: TDK Yayınları: 763.
YÜCE, Nuri (1988) Zamahşerî- Mukaddimetü’I-Edeb, Ankara: TDK Yayınları. YÜCEL, Tahsin (1997) Dil Devrimi ve Sonuçları, İstanbul: İyi Şeyler Yayıncılık (3. Baskı)