Türkçe sözcükler nasıl mezara itildi-Kemal Ateş

Türkçe sözcükler nasıl mezara itildi

Halk diline lisan-ı avam diyen Osmanlının bakışı, ilgisizliği bu sözcükleri adeta bir mezarlığa itti…

Dilbilimci, Türk Dili Edebiyatı uzmanı bu dalga doktora yapmış olan roman ve hikaye yazarımız Kemal Ateş, dilimiz üzerine yapmış olduğu çalışmalarla da bilinmekte tanınmaktadır. “Saklı sözcükler” bu alanda yapılan önemli ve çok değerli bir çalışmadır. Kitapla ilgili düşüncelerime gelince Atatürk’ün kurmuş olduğu Türk Dil Kurumu, dilimizin Türkçe kaynakları ile ilgili hiçbir çalışmayı gerçekleştirmemekle sözüm ona imam hatip okullarının da yozlaşmış Arapça öğretme denemeleri dilimizi amacından uzaklaştırmaktadır.

Saklı sözlük, Kayıp Bir Dilin Sözlüğü, okurken bu notları almaktan kendimi alamadım. Kemal Ateş, işte bu önemli çalışmasında özellikle şunları dillendiriyor: Bir dilin yazı dili olma aşaması çok önemlidir. Diller konuşma dili olarak çok eskilere gider, ancak yazı dili olma süreçleri daha yenidir. Osmanlı aydını Anadolu’da yazı dilinin kurulma aşamasında (14.yüzyıl) halk diline kulak vermedi, konuşma dilinden de uzak, Arapça ve Farsçaya yaslanan bir yazı dili ortaya çıktı. Halk dili, gerçek Türkçe “lisan-ı avam” sayıldı, âdeta dil dışına itildi. Bugün yerel sanılan binlerce sözcük aslında yerel değil, ihmal edilmiş sözcüklerdir, vaktiyle yazarlar ilgi göstermediği için dil dışına itilmiş sözcüklerdir.  Kemal Ateş edebiyat öğrencisi olduğu yıllarda, 1969 yılında elinde kocaman bir teyple başladığı derleme çalışmalarını, yüzlerce yazarı tarayarak yaptığı tarama çalışmasıyla birleştirerek dil dışına itilmiş bir dilin, kayıp dilin, yani gerçek Türkçenin izini sürmüş Saklı Sözlük’te. Ateş, hem bir dilci, hem bir yazar olarak sözlüklerimizde şunu görmüştü: Bizdeki sözlükler tesadüfen bir araya gelmiş sözcükler topluluğudur. Yani iyi bir derleme, tarama çalışması yapılmamış, bunun yanı sıra “yerel” kavramı da sözlük yazarlarınca bile doğru anlaşılmamış. İhmal edilmiş sözcükler yerel sanılmış. Kendi sözcükleri aydınlarca ilgi görmeyince, bu sözcükleri zamanla halk da unutmaya başladı. Sahip çıkılmazsa zamanla halkın da unutabileceği gerçek Türkçe sözcükleri, dilde gereksinmemiz olan sözcükleri buluyoruz Saklı Sözlük’te. (Destek Y. 2016)

KEMAL ATEŞ’TEN İLGİ ÇEKİCİ ÖRNEKLER

Kemal Ateş’i böyle bir sözlük yazmaya iten çeşitli deneyimlerinin yanı sıra karşılaştığı olaylar var. 1981 yılında MAY Roman Ödülünü kazanan Toprak Kovgunları adlı romanı 1983 yılında Arkası Yarın kuşağı içinde radyo tiyatrosu olarak yayınlandı, ancak o zamanki radyo yöneticileri halk anlamaz diyerek eserin adını değiştirdiler, yazarın gönlü olmasa da… Kemal Ateş, radyo yöneticilerini “kovgun” sözcüğünü halktan aldığı konusunda ikna edemedi, çünkü hiçbir sözlükte bu sözcük yoktu. Kemal Ateş, sonra araştırdıkça görüyor ki, “kovgun” sözcüğünü ilkin 1965 yılında Ece Ayhan kendisinden yıllar önce kullanmış bir şiirinde;  “İnsancıl okullardan kovgun” demiş bir dizesinde. Dadaloğlu, daha da önceden “kovgun etmek” demiş bir şiirinde, ancak sözlüklerde olmadığı için Ateş, radyo yöneticilerini ikna edemez, eseri başka bir adla radyoda yayınlanır. Yaşanan bir kısırdöngüdür… Yazı dilinin kuruluş aşamasında aydınların itibar etmediği sözcükler, daha sonra da halk anlamaz diye kullanılmıyor, böylece halkın sözcükleri halkın anlamayacağı bir duruma getiriliyor. Bu gün girin google, “kovgun” yazın, yüzlerce yazarın kullandığını göreceksiniz. Sözcükleri halk yaratır, her sözcük önce dar bir alanda bilinir, sonra bunu yaygınlaştırmak eli kalem tutanlara düşer. Aydınların yarattığı edebiyat dışında,  masallarla, türkülerle, ticari ilişkilerle, savaşlarla vb. sözcükler yaygınlaşır. Halk o güzelim sözcükleri yaratmış, ancak aydınlar yayma görevini yapmamış.

KEMAL ATEŞ BİR SÖYLEŞİSİNDE ŞUNLARI SÖYLÜYOR SAKLI SÖZLÜK İÇİN

“Saklı Sözlük’teki sözcükleri ilginç bulacağınızı sanıyorum. Ben çocukluğumda ‘meşrubat’ ile ‘mefruşat’ı karıştırırdım, dilim sürçerdi. ‘Mefruşat’, ‘evbezeği’ demektir, ‘meşrubat’ın Türkçesi ise ‘içit’tir. Ayıla bayıla kullandığımız İngilizce bir sözcük var, first lady, 13. yüzyıl Türkçesinde ‘ulukadın’ denirdi, ‘streç elbise’ye 13.yüzyılda ‘sıkma giynek’ denirdi. Cadde gibi büyük yollar ‘uluyol’, metropol ise ‘uluşehir”’idi. ‘Mahkeme’nin Türkçesi ‘yargı yeri’, ‘hemşeri’ ‘birilli’ ya da ‘yerdeş’ti dilimizde. Anadolu’da hâlâ can çekişen, yazarını bekleyen sözcüklere bakalım bir de… “Agresif” yerine “birdenbireci” der bizim analarımız.   Örnekler o denli çok ki, nereden başlayacağımı bilemiyorum. Yazarlar vaktiyle fark etmemiş olsalar da,  “mutfak”ın, “pencere”nin Türkçesi var halk dilinde. Adına “ev” dediğimiz yapıyla ilgili sözcükler bizim uygarlığımızın göstergesi. “Pencere”, “mutfak” Türkçe değil, bu güzel dil, bu büyük dil bu kadar temel sözcüklerden yoksun olabilir mi? ‘Pencere’nin Türkçesi ‘ışıklık’tır, ne kadar güzel bir sözcük, bir değil birçok karşılığı var üstelik dilimizde. ‘Görgüç’ de pencere anlamındadır, ‘nefeslik’ de… ‘Mutfak’ karşılığı birçok Türkçe sözcük söyleyebilirim size: Ocaklık, aşlık, aşdamı…  Halk diline lisan-ı avam diyen Osmanlının bakışı, ilgisizliği bu sözcükleri âdeta bir mezarlığa itti.”

Kemal Ateş’in roman çalışmalarıyla dil çalışmaları yan yana gidiyor. Yazara 2016 Tekin Sönmez Edebiyat Ödülünü kazandıran, efsane şampiyonları anlattığı Neşter ve Madalya adlı romanın ardından Saklı Sözlük’ü basan Destek Yayınevi, her iki kitapla da önemli bir yayıncılık olayına imza atmıştır.

Yazıyı Değerlendirin

Değerlendirmeler (0)

Değerlendirme yok

ilgili yazılar

TÜRKÇENİN YOZLAŞMASI, TÜRKÇENİN KİRLENMESİ

TÜRKÇENİN YOZLAŞMASI, TÜRKÇENİN KİRLENMESİTÜRKÇENİN YOZLAŞMASI, TÜRKÇENİN KİRLENMESİ KONU: TÜRKÇENİN YOZLAŞMASI,...

TDH olarak Cengiz Aytmatov'un 90. doğum günü törenine katıldık

TDH olarak Cengiz Aytmatov'un 90. doğum günü törenine katıldıkTDH...

TDH TEMSİLCİMİZ DENİZ TURAN, AZERBAYCAN KONSOLOSUNA TDH BETİĞİ ARMAĞAN...

TDH TEMSİLCİMİZ DENİZ TURAN AZERBAYCAN KONSOLOSUNA TDH BETİĞİ ARMAĞAN...

Prof. Dr. Tuncer Gülensoy Kimdir?

Prof. Dr. Tuncer Gülensoy, tuncer gülensoy eserleri, tuncer...

Çiğdem Gürdal Konseri-TDH

Çiğdem Gürdal Konseri-TDHÇiğdem Gürdal Konseri-TDH TDH Derneği Genel Başkanı Yalçın...

Türkçenin Yozlaşması, Bozulması ve Kirlenmesiyle İlgili Sunum

Türkçenin yozlaşması kısa bilgi, dilin yozlaşması ile ilgili örnekler,...

Dilde Kirlenme, Tabela Kirliliği, Dilde Yozlaşma

Türkçenin yozlaşmasının nedenleri, Türkçenin yozlaşmasının nedenleri maddeler halinde, Türkçenin...

TÜRKÇEMİZİN HER YABANCI SÖZCÜKLE BAŞ EDEBİLECEK GÜCÜ VARDIR.

TÜRKÇEMİZİN HER YABANCI SÖZCÜKLE BAŞ EDEBİLECEK GÜCÜ VARDIR. Türkçenin...

TDHD – TEGV İŞBİRLİĞİ

TEGV - TDHD 28 EKİM'DE, 29 EKİM'E (Aylardır yürütülen...

Dilin Önemi Makale, Dilin İnsan ve Toplum Hayatındaki Yeri...

Dilin önemi, Dilin önemi, Dilin önemi ile ilgili sözler,...

TDH ONUR KURULU ÜYESİ MUAZZEZ İLMİYE ÇIĞ 107 YAŞINDA

TDH ONUR KURULU ÜYESİ MUAZZEZ İLMİYE ÇIĞ 107 YAŞINDATDH...

30 Ağustos Utkusu Kutlu Olsun!

SALGIN NEDENİYLE KATILAMASAK DA GÖNLÜMÜZ KOCATEPE'DE, DUMLUPINAR'DA, ANITKABİR'DE... Sevgideğer Üyelerimiz, 30...

29 Ekim Cumhuriyet Bayramımız kutlu olsun

29 Ekim Cumhuriyet Bayramımız kutlu olsun. TDH Derneği yöneticileri olarak...

İlginizi Çekebilir