Göktürk Alfabesi Hakkında Genel Bilgi
Göktürk alfabesi (Göktürkçe), Türk dilinin bilinen en eski yazı sistemidir. Yazım yönü sağdan sola doğrudur.
Alfabe 4 ünlü, 25 ünsüz ve 9 çift sesli olmak üzere toplam 38 harften oluşur. Çoğu ünsüz harfin hem kalın hem de ince biçimi vardır.
Orhun Yazıtları, bu alfabe ile yazılmış en önemli eserlerdir.
Bu yazıda, Göktürk alfabesinin harflerini, yazım kurallarını ve örneklerini bulabilirsiniz.
Göktürk Alfabesi Harfleri
Ünsüz Harflerin Kuralları
Kalın Ünsüzler:
𐰖𐱃𐰽𐰺𐰣𐰞𐰴𐰍𐰑𐰉
İnce Ünsüzler:
𐰘𐱅𐰾𐰼𐰤𐰠𐰚𐰏𐰓𐰋
Göktürk alfabesinde 10 ünsüz harfin kalın ve ince biçimi vardır.
Bu özellik, Türkçedeki büyük ünlü uyumu kuralı ile ilgilidir.
Bir sözcüğün ilk hecesinde kalın ünlü (A, I, O, U) varsa, ünsüzler kalın biçimde yazılır.
İlk hecede ince ünlü (E, İ, Ö, Ü) varsa, ünsüzlerin ince biçimleri kullanılır.
Örnekler:
- BODuN → 𐰉𐰆𐰑𐰣
- TİGiN → 𐱅𐰃𐰏𐰤
Kalın-İnce Ayrımı Olmayan Ünsüzler
𐰔 𐱁 𐰯 𐰢 𐰲
Bu harfler (Ç, M, P, Ş, Z) hem kalın hem ince ünlülerle birlikte kullanılabilir.
Örnekler:
- 𐰋𐰓𐰕𐰲𐰃 → BeDiZÇİ
- 𐰚𐰇𐰢𐱁 → KÜMüŞ
Ünlü Harflerin Kuralları
Göktürk alfabesindeki 4 ünlü harf, Türkçedeki 8 ünlü sesi karşılar:
| Harf | Ses Değeri | Açıklama |
|---|---|---|
| 𐰀 | A / E | Kalın veya ince ünsüzlere göre ses değiştirir. |
| 𐰃 | I / İ | Heceye göre değişir, ilk hecede yazılır. |
| 𐰆 | O / U | Kalın ünsüzlerle kullanılır, ilk hecede yazılır. |
| 𐰇 | Ö / Ü | İnce ünsüzlerle kullanılır, ilk hecede yazılır. |
Örnekler:
- “TaŞRA” → 𐱃𐱁𐰺𐰀
- “BİLiG” → 𐰋𐰃𐰠𐰏
Ünlülerin Ayrıntılı Kullanımı
- 𐰀 (A/E): Kalın ünsüzlerle “A”, ince ünsüzlerle “E” sesi verir.
Örnek: “TaBGaÇKA” → 𐱃𐰉𐰍𐰲𐰴𐰀, “KeÇE” → 𐰚𐰲𐰀 - 𐰃 (I/İ): Kalın ünsüzlerle “I”, ince ünsüzlerle “İ” sesi verir.
Örnek: “İÇiKDİ” → 𐰃𐰲𐰚𐰓𐰃, “YIRıYaKI” → 𐰖𐰃𐰺𐰖𐰴𐰃 - 𐰆 (O/U): Yalnızca kalın ünsüzlerle kullanılır.
Örnek: “YOGuRU” → 𐰖𐰆𐰍𐰺𐰆 - 𐰇 (Ö/Ü): Yalnızca ince ünsüzlerle kullanılır.
Örnek: “ÖTüRÜ” → 𐰇𐱅𐰼𐰇
Ünlü Uyumu Kuralları
- İlk hecenin düz ünlüsünden sonra gelen yuvarlak ünlüler yazılır:
“aLTUN” → 𐰞𐱃𐰆𐰣, “KeLÜRTüM” → 𐰚𐰠𐰇𐰼𐱅𐰢 - İlk hecenin yuvarlak ünlüsünden sonra gelen düz ünlüler yazılır:
“OGLITI” → 𐰆𐰍𐰞𐰃𐱃𐰃, “SÜÇİG” → 𐰾𐰇𐰲𐰃𐰏
Notlar
Göktürk alfabesinde “Türk” sözcüğü eski biçimiyle “Törük” olarak okunurdu.
“Törü” kelimesi “türemek” ve “töre” anlamlarıyla ilişkilidir.
Bu nedenle “Türk”, “belli bir atadan türemiş, töresi olan halk” anlamına gelir.
Kültiğin Anıtı – Dize D1
𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰭: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰃𐰤: 𐱃𐰆𐱃𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾
Törük bodunun ilin, törüsün tuta birmiş.
(Türk milletinin ilini, töresini korumuş.)
Kültiğin Anıtı – Dize K10
𐰇𐰓: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰖𐰽𐰺: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃: 𐰸𐰆𐰯: 𐰇𐰠𐰏𐰠𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰢𐰾
“Zamanı Tanrı yaşar, kişi oğlu hep ölümlü türemiş.”
Çift Sesli Harfler
| Harf | Ses |
|---|---|
| 𐰨 | NÇ |
| 𐰭 | NG |
| 𐰪 | NY |
| 𐰦 | ND / NT |
| 𐰡 | LD / LT |
| 𐰱 | İÇ |
| 𐰶 | IK / KI |
| 𐰸 | OK / UK / KO / KU |
| 𐰜 | ÖK / ÜK / KÖ / KÜ |
Örnekler:
𐰱𐰤 → İÇİN
𐰴𐰔𐰨 → KANÇ
𐱅𐰭𐰼𐰃 → TENGRİ
𐰸𐰆𐰪𐰀 → KONYA
𐰴𐰦𐰃𐰺 → KANDIR
𐰴𐰡𐰃𐰺 → KALDIR
𐰴𐰔𐰶 → KAZIK
𐰉𐰆𐰔𐰸 → BOZOK
𐱅𐰇𐰼𐰜 → TÖRÜK
Göktürk Alfabesinin Özellikleri
Göktürk alfabesi el yazısı biçiminde de kullanılabilir.
Eski Türkçede C, F, H, J, V sesleri bulunmadığı için bu sesleri temsil eden harfler yoktur.
Bunların yerine:
- “H” → K
- “F” → P
- “V” → B
örnekleri kullanılmıştır.
Bu durum ses değişimlerinden kaynaklanır:
Ev = Eb, Fısıltı = Pısıltı, Han = Kan (Baş+Han → Başkan).
Göktürk Alfabesi ve Tarihî Kullanımı
Göktürk Alfabesi, Göktürk Kağanlığı döneminde kullanılan ilk Türk alfabesidir.
730’lu yıllarda dikilen Orhun Yazıtları başta olmak üzere çeşitli taş anıtlarda kullanılmıştır.
Daha sonra Uygur Kağanlığı döneminde de kullanılmaya devam etmiştir.
Bu alfabe, zamanla Bulgarlar, Hazarlar, Peçenekler ve Sekeller gibi farklı Türk toplulukları tarafından benimsenmiş,
Orta Asya’dan Avrupa içlerine kadar yayılmıştır.
Bugün Göktürk alfabesiyle yazılmış en önemli eserler, Moğolistan’daki Orhun Yazıtlarıdır.
Danimarkalı Türkolog Wilhelm Thomsen, 1893 yılında bu yazıtları çözerek alfabenin Türkçe olduğunu kanıtlamıştır.
Yazıtlar, Bilge Kağan, Kültiğin ve Tonyukuk adına dikilmiştir.