Zarf-Fiil (Bağ-Fiil, Bağeylem, Ulaç):

Eylemlerden;

• -ip, (-ıp, -up, -üp),
• -arak (-erek),
• -madan (-meden),
• -maksızın (-meksizin),
• -dıkça (-dikçe, -tıkça, -tikçe),
• -ınca (-ince),
• -alı (-eli),
• -ken,
• -a ( … -a … -a),
• … -r … -maz ( … -r … -mez),
• -asıya (-esiye),
• -casına (-cesine)”

 

ekleriyle türetilip zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Cümleleri zaman veya durum yönüyle tamamlar.

Apartmanın merdivenlerini koşarak çıktık.

Bu cümlede, “koş-” eylemi, “-arak” ekini alarak “çık-” eyleminin nasıl yapıldığını belirttiği için belirteç görevindedir. Ayrıca eylem olumsuzluk ekini (-me) de alabildiği için bağ-fiildir.

Aşağıdaki cümlelerde koyu renkli sözcükler bağ-fiildir ve bunların cümleye kattığı anlamlar karşılarında verilmiştir.

-a, -e (…-a …-a, …-e …-e)

• Köy yolunda çamurlara bata çıka ilerliyoruz. (durum)
• Hastanın başında nöbetleşe bekliyoruz. (durum)
• Bugün dersimiz bire on kala bitiyor. (zaman)
• Uçağımız sekizi çeyrek geçe kalkacak. (zaman)

 

-ip, (-ıp, -up, -üp)

• Masadan kalkıp yanımıza geldi. (durum)
• Yaşlı kadın durup durup ağlıyordu. (durum)

 

-erek (-arak)

• İki çocuk gülerek bize bakıyordu. (durum)
• Ağacın dalı çatırdayarak kırıldı. (durum)

 

-meden (-madan)

• Akşam olmadan işlerimizi bitirdik. (zaman)
• Hiçbir yere uğramadan buraya gelin. (durum)

 

-meksizin (-maksızın)

• Bu işte karşılık beklemeksizin çalışıyordu. (durum)
• Bu zor durumda hiç düşünmeksizin karar verdi, (durum)

 

-dikçe (-dıkça, -tıkça, -tikçe)

• Arabamız ilerledikçe köyleri bir bir geçiyoruz. (zaman)
• Okulumu gördükçe çocukluğum aklıma gelir. (zaman)

 

-ince (-ınca)

• Zil çalınca hepimiz dışarı çıktık. (zaman)
• Film başlayınca bütün seyirciler sustu. (zaman)

 

-eli (-alı)

• Ben köyden çıkalı yirmi yıl oldu. (zaman)
• Baraj yapılalı tarlalarımız daha iyi sulanıyor. (zaman)

 

-ken

• Durakta beklerken o da yanıma geldi. (zaman)
• Merdivenleri çıkarken birden ayağım kaydı. (zaman)

 

…-r …-mez (…-r …-maz)

• İzmir’e varır varmaz sizi ararım. (zaman)
• Sen de hep bilir bilmez konuşuyorsun. (durum)

 

-esiye (-asıya)

• İşleri yetiştirmek için ölesiye çalışıyordu. (durum)
• Sevdiği yemeklerden doyasıya yerdi. (durum)

 

-casına (-cesine)

• Olayı, sanki tekrar yaşarcasına anlatıyordu. (durum)
• Her şeyi anlamışçasına yüzümüze baktı. (durum)

 

Dikkat!

» Bazı sözcükler bağ-fiil eki almış görünse de bağ-fiil olmayabilir.

• Burada kimseyle tartışmadan çalışmalısın.
• Bu tartışmadan bir sonuç çıkmayacağı ortada.

 

Birinci cümlede “tartışmadan” sözcüğü “tartış-” eylemine getirilen “-madan” ekiyle yapılan ve eylemin nasıl yapılacağını bildiren bağ-fiildir. İkincide ise “tartışma” adına “-den” hal eki getirilmiştir.

»Aşağıdaki cümlelerde, şekilce bağ-fiile benzeyen ama fiilimsi olmayan sözcükler koyu yazılmıştır.

• İki sporcu son yarışmadan çekildi. (ad)
• Olay yerine hemen bir ekip gönderdik. (ad)
• Bahçeye derince bir kuyu kazdılar. (sıfat)

 

» Zarf-fiil eklerinden “-ken” ad soylu sözcüklere de eklenebilir. O zaman, eklendiği sözcük zarf olur; ama eylemsi olmaz.

• Ben dışarı çıkarken o içeri girdi.
• Otobüsteyken birden telefonum çaldı.
• Ben dersteyken annem müdürle görüşmüş.

 

Bu cümlelerin birincisinde “çık-” eylemine gelen “-ken” eki zarf-fiil oluştururken, ikincisinde “otobüs” ismine, üçüncüsünde “ders” ismine geldiği için zarf-fiil oluşturmamıştır.

Zarf-Fiil Grupları:

Bir zarf-fiil ve bu zarf-fiile bağlı unsur veya unsurlardan kurulan kelime gruplarına zarf-fiil grubu denir.

Grubun ana unsuru zarf-fiildir ve sonda bulunur. Cümleler öğelerine ayrılırken zarf-fiil ve ondan önce gelen ve ona bağlı olan kelimeler ayrılmazlar.

Zarf-fiil, grupta yüklem görevindedir. Vurgu, zarf-fiilden önceki unsurdadır.

» Zarf-fiilden önce gelen kelimeler, cümlede olduğu gibi, özne, nesne, zarf tümleci ve dolaylı tümleç olarak adlandırılırlar. Bu yüzden zarf-fiillerle ve zarf-fiil gruplarıyla birleşik cümleler yapılır.

• Son gülün karşısında / son bülbül / ah ederken…
  Dolaylı tüml.         Özne         yüklem
• Bu yaman dağların hayalini / hatırımdan / silince…
  Nesne                                     dlı tüml.       Yükl.
• Kanatlarını açan kocaman bir kartal gibi / kollarını / açarak…
  Edat tüml.                                             Nesne        yükl.
• Pembe hayaller / kura kura
  Nesne                     yükl.

 

» Hâl ekleriyle çekime girmiş bazı sıfat-fiiller, cümlede zarf görevi yaparlar. Bunlar da birer zarf-fiil grubudur.

• Müzik başladığında / bütün salon bir sessizliğe gömüldü.
• Sudur, akar / kendi bildiğince.
• Pencere, en iyisi pencere
  Geçen kuşları görürsün hiç olmazsa
  Dört duvarı göreceğine. (OV)

 

» “-r, -mez”, “-di mi”, “-di, -eli” ile kurulan gruplar da birer zarf-fiil grubudur.

• Bir pırıltı gördü mü / gözle hemen dalıyor.
• Ben bu gurbet ele düştüm düşeli 
  Her gün biraz daha süzülmekteyim.
• Çamlıca’nın bu asıl çevresine girer girmez, artık eniştemizin köşkünün tılsımlı duygularını tatmaya koyulurduk.

 

» Bu grup, kelime grubu ve cümle içinde zarf olarak kullanılır.

• Bahar geleli / kargalar sınırsız bir neşe içinde.
• Dargınlığını unutup / onunla barışmak istiyor.
• Yokuşu çıkar çıkmaz, /  kurumuş başak tarlalarıyla karşılaştık.
• Kardan, yağmurdan, rüzgârdan sora sora / 
  Bir yol bulup / giderdim anılara.

 

» Zarf-fiil grubu yüklem olarak da kullanılabilir.

• Âlemde gündüz gönlümüze işkencedir
  Bence bayram ufukta gün bitincedir.