Türkçe Kökler Sözlüğü’nden a-, ab-, ac- kökleri

Türkçe Kökler Sözlüğü’nden a-, ab-, ac- kökleri

a-,

Türk dilinin birinci sesi, sözcüklerin başlangıç  öğesi  olarak  vurgulanan a’nın içerdiği anlam aldığı eklerle sağlanır. a sesinin kaynağı doğa olayları karşısında duyulan şaşkınlıkla bağlantılı görülür, böyle bir kuram vardır. Yalnız başına bir anlam içermeyen bu sesin, Hind-Avrupa dillerinde söyle­ nişi de başkadır, toplumların ağız özelliklerine göre değişir, ancak doğa olayları karşısında duyulan şaşkınlığı anlatmada özdeş içerik taşıdığı göz­ den kaçmaz.

a sesi, dilimizin kalın seslilerinden ilkidir, bu nedenle ağızdan çıkışı dol­ gun bir ses yapısı gösterir. Dilimizde a sesinin yanına başka bir  sesli gele­ mez, yalnızca ona uygun sessizler gelebilir. Bu sessizler de diziye göre şöy­ ledir: ab-ac-aç-ad-af (yansıma), ağ-ag-ah (yansıma) ak-al-an-ap-ar-as-aş-at-av

-ay-az…  Dilimizde am sesi yoktur, bu  sesle  başlayan  sözcüklerimizde um’la dönüşme vardır.

Türkçenin ses uyumuna göre a ile başlayan bir sözcükte yalnızca ı-u sesli­ leri bulunabilir (sessizlerle yanyana olma koşuluyla), e-i-o-ö-ü seslileri (söz­ cük bileşik değilse) görülmez (kardeş sözcüğü gibi olanlar değişikliğe uğramış, kısalmış dil varlıklarıdır: kar-daş/karın-daş bg.). Dilimizde a-e+i-o-ö-u-ü- seslileri yanyana gelemez (ae, aı, ai, ao, aö, au, aü yanyanalığı sözkonusu  değildir.  Burada  ai/ay  yaklaşımı  i/y   dönüşmesi   sonucudur, i kimi ağızlarda y sesini verir.) … Bunun gibi ae sesi de ay  diye  okunur (başka dillerin etkisiyle) , ancak Türkçeye aykırıdır, karşıt örnek diye gös­ terilemez.

ab-,

Türk dilinin bu sesle başlayan sözcükleri azdır, kök ağız ayrılıkları nede­ niyle ap durumunda da söylenir: ap-armak bg. ab kökü a-ı eklerini alarak sözcük üretir. Yine ağız ayrılıkları yüzünden ab köküne ikinci bir b sesi­ nin geldiği görülür. ab kökünde yansıma seslerle ilgili sözcükler yalnızca çocuksu duyguları içerme eyleminde bulunur. Kimi Türk ağızlarında ab köküne u seslisi birinci ek olarak gelirse de bu pek yaygın değildir. Türk dilinin moğ., ar., fars. dilleriyle karışan, benzerlik gösteren sözcükler ab kökünde çoktur, ancak bu kökün ap biçimini almasıyla elsözcükleri dış­ lanır. ab köküne a-ı seslilerinin gelmesiyle mak eki etkinlik gösterir: ab-ı-t-mak (abımak) gibi. ab kökü, ek almayınca, ap biçiminde söylenir.

ab kökü, genellikle, örtme, kapama, devinme, yayılma anlamları içe­

ren sözcükleri üretmeye yarar.

ac-,

bu  kök,  genellikle,  aç biçiminde  söylenir,  kimi ağızlarda aç  (bk.  kökünün

ç  sesi   aldığı   eklerle  c  sesine  dönüşür,  bu  da  ağız  ayrılıklan nedeniyledir: