KÜTAHYA VE YÖRESİ AĞIZ ÖZELLİKLERİ

1. Ünlü Değişmeleri

a) Ünlü Daralması / Genişlemesi

• gelcekmin → gelecek misin
• böle → böyle
• gitmiyo → gitmiyor
• lacamış → ne olacakmış
• eccik → azıcık
• baraba → beraber
• hanâ → hani
• imin → emin

b) Ünlü Uzaması – Hece Kaynaşması

İç seste ünsüz eriyip kaybolur → ünlü uzar:

• mara → mağara
• düün → düğün
• garla → karılar
• ırat → rahat
• yamır → yağmur
• aşam → akşam
• gada → kadar
• penir → peynir

c) Ünlü Düşmesi (özellikle orta hece)

• ordan → oradan
• çağrır → çağırır
• yimbeş → yirmi beş
• gayınna → kayınana

d) Ünlü Yuvarlaklaşması / Düzleşmesi

Dudak uyumu bozulur veya düzelir:

• yımırta → yumurta
• davıl → davul
• buldey → buğday
• akıdeş → arkadaş

e) Ünlü Kalınlaşması / İncelmesi

Kalınlaşma az, incelme çoktur:

• ağec → ağaç
• ganel → kanal

f) Türeme Ünlü

Kelime sonunda fazladan ünlü oluşur:

• biyandana → bir yandan
• endirikene → indirirken
• sekizen → seksen

---

2. Ünsüz Değişmeleri

a) Ünsüz Tonlulaşması

Çift ünsüzlerde ikinci ünsüz tonlulaşır:

• mutvak → mutfak
• gıpgırmızı → kıpkırmızı
• garagol → karakol
• ısbınak → ıspanak

b) Başta yabancı kelimelere ünlü ekleme

• ilazım → lazım
• erceb → Recep
• ırza → rıza
• ürya → rüya

---

3. Dudak Uyumu ve Benzeşme

Birinci hecesi yuvarlak olan kelimelerde ikinci hece darlaşır/yuvarlaklaşır:

• soru → sonu
• gocu → koca

---

4. Yöresel Gün Adları

• duşamba → Pazartesi
• dernek → Salı
• bazar → Çarşamba
• cumaşamı / peşembe → Perşembe
• cumeyi → Cuma
• cumeyertesi → Cumartesi
• girey → Pazar

---

KÜTAHYA YÖRESİ SÖZLÜĞÜ

A – B Harfleri

• Acat / Netcen? → Ne yapacaksın?
• Acar → Gösterişli, güzel
• Acama → Acemi
• Ahadeya → İşte orada
• Alat → Acele
• Allasen → Allah aşkına
• Annat → Tırpan
• Assacık → Hisarcık
• Aşortman → Eşofman
• Aşcesen → Açacaksan
• Aşam → Akşam
• Bataneş → Patinaj
• Bazar → Çarşamba
• Bed → Çirkin
• Bedasıl → Soysuz
• Beyabur → Rezil
• Biber → Büber (ağız)
• Bıyandana → Bir yandan
• Büdüm / Buydum → Üşüdüm
• Büber → Biber

C – Ç – D Harfleri

• Cıba → Çocuk
• Cıcıl / Cincar → Isırgan otu
• Cindal → Kedi yavrusu
• Cavlak → Kuru ağaç, zayıf kişi
• Cemse → Askerî araç konvoyu
• Cıcıl / Cicip → Ağız kenarında yara
• Cızırgan → Isırgan otu
• Cıcoba → Arpacık
• Combalak aşmak → Takla atmak
• Çımek → Banyo yapmak
• Çırmak → Yırtmak
• Çenkürmek → Küçük köpek havlaması
• Çavdır → Çavdarhisar
• Çıra / Çırnâğ → Tırnak
• Çıngıldamak → Sallanmak (zıngıldamak)

E – F – G Harfleri

• Eccik → Azıcık
• Engas → Numara yapmak
• Essah → Gerçek
• Endirikene → İndirirken
• Fantî → İskambil
• Furğun → Öküz arabası
• Gaşga → At arabası
• Gıynaşık → Güvenilmez
• Gocuman → Kocaman
• Gode(t) → Süpürge sapı
• Gulleg → Menteşe
• Guş / Guşğana → Mısır / Tencere
• Gurşane → Tencere
• Gara → Kara
• Gafa → Kafa
• Gobak → Kozalak
• Gönek → Gömlek
• Gocik → Kaban
• Güdik → Küçük köpek

H – I – K Harfleri

• Harmutlamak → Suyu ılıtmak
• Herslenmek → Sinirlenmek
• Hışdama → Bekle
• Humma / Huma → Şuna bak
• Iraz / Irza → Rıza
• İlyen → Leğen
• Kaktırmak → İtmek
• Kerkinmek → Sürtünmek
• Kersin / Kersen → Hamur teknesi
• Kelem → Lahana
• KeZek → Altın günü
• Kütaya → Kütahya

L – M – N Harfleri

• Libbız → Züğürt
• Lök → Büyük
• Madinoz → Maydanoz
• Mürgülemek → Uyumak
• Mozik → Dananın büyüğü
• Nacak → Balta
• Naha rabbını sevdimin → Sana kurban olurum
• Netcen? → Ne yapacaksın?

O – P – R Harfleri

• Obu → Şaşırma ünlemi
• Pisir / Pisik → Kedi
• Pontur → Pantolon
• Pörcük → Tırpan sapı bağlantısı
• Pocilemek → Baltayı taşa vurmak
• R (başta) yabancı kelimelerde i/u türemesi:
  • irza → rıza
  • erceb → Recep

S – Ş Harfleri

• Sallazort → Aklı havada
• Seyirt → Acele et
• Saymeyooz → Saymıyoruz / kabul etmiyoruz
• Sipitmek → Atmak
• Şart olsun → Yemin
• Şavk → Işık
• Şüşlanmak → Çok yatmak
• Şoşartmak → Abartmak

T – U – V Harfleri

• Töbosun → Yemin ederim
• Tünğümek → Hoplamak, zıplamak
• Tandır → Soba
• Terek → Raf
• Ünlemek → Çağırmak
• Ünnemek → Seslenmek
• Vamı? → Var mı?

Y – Z Harfleri

• Yalabik → Güzel, tertipli
• Yüğürmek → Boğasamak
• Yımırta → Yumurta
• Zangıl → Uzun çorap
• Zede → Sürülmemiş tarla kısmı
• Zere → Bundan dolayı
• Zubun → Mintan
• Zurgana → Eğri büğrü yapılı

TDK Yerel Ağızlar Sözlüğü: R Harfi

rıza ile – gönüllü olarak
“Rıza ile iş başladı sabahleyin.”

rağbet – ilgi, rağbet
“Köy halkı yeni ekime rağbet gösterdi.”

rağbet etmek – ilgi göstermek
“Köylüler bu işe rağbet ettiler.”

rahat – konforlu, kolay
“Evde iş çok rahat ilerliyordu.”

rahatlamak – dinlenmek, huzur bulmak
“Köylü tarladan geldikten sonra rahatladı.”

rahatlık – konfor, huzur
“Rahatlık köylü için çok değerliydi.”

rakım – yerin yüksekliği
“Köy rakımı dağ eteklerindeydi.”

ramak – yakın olma, kıl payı
“İnek çitlere ramak kala takıldı.”

ramak kala – çok yakın, az bir farkla
“Ramak kala sel bastı tarlayı.”

raptiye – sabitleme aracı (eski metal pin)
“Kapı raptiye ile sabitlendi.”

rasgele – gelişigüzel, plansız
“Taşları rasgele dizdiler.”

raşit – olgun, ergin
“Buğday raşit hâle gelmişti.”

raşit olmak – olgunlaşmak, yetişmek
“Elmalar raşit oldu toplamak için.”

raşitlik – olgunluk
“Raşitlik meyve için en iyi zamandı.”

razı – memnun, kabul eden
“Köylü yeni plana razı oldu.”

razı olmak – kabul etmek
“Herkes şartlara razı oldu.”

rebab – eski yaylı çalgı
“Düğünde rebab çalındı.”

reç – eski Türkçe ‘tutkal’ veya ‘macun’ anlamında
“Ağaçları reç ile yapıştırdılar.”

reçlemek – reç sürmek, yapıştırmak
“Tahtayı reçledik çatlamasın diye.”

redif – şiirde tekrar eden bölüm
“Halk şiirinde redifler vardı.”

refah – huzur, bolluk
“Köyde refah vardı yaz sonunda.”

refah içinde – rahat ve huzurlu
“Aile refah içindeydi evde.”

rekât – ibadet birimi (eski dilde)
“Cami sabah rekât sayıyordu.”

rekabet – yarış, mücadele
“Köy yarışında rekabet vardı.”

rekabet etmek – yarışmak
“Çocuklar at yarışında rekabet etti.”

reşit – olgun, ergin
“Reşit genç artık tarlaya çıkabilirdi.”

reşit olmak – yetişkin hâline gelmek
“Genç reşit oldu köy işleri için.”

reşitlik – olgunluk, yetişkinlik
“Reşitlik yaşı gelmişti köylüde.”

resim – çizim, tasvir (modern anlamdan uzak, eski kullanım)
“Dede tahtaya resim çizdi.”

resimlemek – çizmek, tasvir etmek
“Çocuk tahtaya resimledi köy manzarasını.”

rezil – kötü, ayıp
“Kötü davranış rezil sayıldı köyde.”

rezil olmak – ayıplı hâle gelmek
“Çocuk hata yapınca rezil oldu.”

rıza – razı olma, kabul
“Köylü rızasını verdi yeni işe.”

rıza göstermek – kabul etmek
“Herkes rıza gösterdi topluluk işine.”

rıfk – yakınlık, dostluk
“Komşular arasında rıfk vardı.”

rıfk etmek – arkadaşlık etmek
“Gençler birbirine rıfk ettiler tarlada.”

rıfkî – arkadaş canlısı
“Rıfkî köylü çok sevilirdi.”

rıh – rüzgarın yönü
“Rıh sabah kuzeyden esiyordu.”

rıhtım – eski liman kenarı
“Köylüler rıhtımda balık toplardı.”

rızaen – isteyerek, razı olarak
“Rızaen işlere katıldılar.”

rıhtımlık – rıhtıma ait alan
“Rıhtımlık yer balıkçıya aitti.”

rıhçı – rüzgarla ilgili iş yapan
“Rıhçı sabah rüzgarı ölçtü.”

rıfkdaş – arkadaş, dost
“Rıfkdaşlar tarlaya birlikte gitti.”

rıhmet – eski dilde merhamet
“Dedesi rıhmet gösterirdi fakirlere.”

rıhm – merhamet, şefkat
“Rıhm köylüler için önemliydi.”

rıhmetli – merhametli
“Rıhmetli dede köyde saygı görürdü.”

rıza-yı ilahi – Tanrı’nın rızası (eski deyim)
“Her iş rıza-yı ilahi gözetilerek yapılırdı.”

rıza-yı beşer – insanların razılığı
“Halkın rıza-yı beşer alınmalıydı karar için.”

rakı – eski içki, fermente edilmiş (20. yy öncesi köy kullanımı)
“Köyde düğünlerde rakı içilirdi.”

rakı kadehi – rakı içilen kap
“Rakı kadehi masaya kondu.”

rahatlama – dinlenme hâli
“Tarladan sonra rahatlama anı geldi.”

rakip – yarışan, rakip olan
“At yarışında rakip çoktu.”

rakip olmak – yarışmak
“İki genç tarlada rakip oldu.”

rakım yüksekliği – yerin yüksekliği ölçüsü
“Köyün rakım yüksekliği dağ eteklerindeydi.”

rakımlık – yüksek yer
“Rakımlık tepe köyün yakınındaydı.”

ramazan – dini ay, eski gelenek
“Köyde ramazan geldiğinde oruç tutulurdu.”

ramazan orucu – oruç dönemi
“Ramazan orucu köylülerce tutulurdu.”

rakam – sayı (eski kullanım)
“Rakamları taşlara kazıdılar.”

rakamlık – sayıya ait
“Rakamlık iş tarlada yapılacaktı.”

rıza göstermek – kabul etmek
“Herkes rıza gösterdi iş için.”

rıza ile – kabul ederek
“Rıza ile iş başladı sabahleyin.”

rıhmet – merhamet
“Dede rıhmet gösterdi çocuklara.”

rıhmetli – merhametli
“Rıhmetli kadın köyde sevilirdi.”

rızaen – isteyerek, razı olarak
“Rızaen işlere katıldılar.”

rıza-yı ilahi – Tanrı’nın rızası
“Her iş rıza-yı ilahi ile yapılırdı.”

rıza-yı beşer – insanların razılığı
“Toplantıda rıza-yı beşer alındı.”

rıfk – arkadaşlık, dostluk
“Köyde rıfk çok önemliydi.”

rıfkdaş – arkadaş, dost
“Rıfkdaşlar tarlaya birlikte gitti.”

rahatça – konforlu şekilde
“Evde iş rahatça yapıldı.”

rahatlama – dinlenme, huzur
“Köylü tarladan sonra rahatlama anı buldu.”

rahatlatmak – huzur vermek
“Anne çocuğu rahatlatmak için masal anlattı.”

rahatlık – huzur, konfor
“Rahatlık köylü için önemliydi.”

ramazanlık – ramazan ile ilgili şey
“Ramazanlık hazırlıklar tamamlandı.”

ramazan davulu – davul çalarak haberdar edilen ramazan
“Köyde ramazan davulu çalındı.”

rakım – yerin yüksekliği
“Köy rakımı dağ eteklerinde idi.”

rakımlı – yüksek yerde olan
“Rakımlı yer tarlaya uygundu.”

ramazan orucu – dini ibadet
“Ramazan orucu sabah başlamıştı.”

razı – memnun, razı
“Köylü yeni karara razı oldu.”

razı olmak – kabul etmek
“Herkes şartlara razı oldu.”

reşit – olgun, ergin
“Reşit genç artık tarlaya çıkabilirdi.”

reşitlik – olgunluk, yetişkinlik
“Reşitlik yaşı gelmişti köylüde.”

rızık – geçim kaynağı
“Toprağın rızkı köylüye yetiyordu.”

rızık kazanmak – geçim sağlamak
“Köylüler tarlada rızık kazandı.”

rıza – kabul, razı olma
“Herkes rızasını verdi yeni işe.”

rıza göstermek – kabul etmek
“Rıza göstermek işin şartıydı.”

rıfk – dostluk
“Rıfk köylüler arasında çok değerliydi.”

rıfkdaş – dost
“Rıfkdaşlar birlikte çalıştılar.”

rıhmet – merhamet
“Dede rıhmet gösterdi köylülere.”

rıhmetli – merhametli
“Rıhmetli adam köyde saygı görürdü.”

rızaen – isteyerek
“Rızaen işlere katıldılar.”

rıza-yı ilahi – Tanrı’nın rızası
“Her iş rıza-yı ilahi ile yapılırdı.”

rıza-yı beşer – insanların rızası
“Toplantıda rıza-yı beşer alındı.”

rakı – fermente içki (20. yy öncesi)
“Köy düğünlerinde rakı içilirdi.”

rakı kadehi – içilen kap
“Rakı kadehi masaya kondu.”

raptiye – sabitleme aracı
“Kapı raptiye ile kapatıldı.”

rasgele – gelişigüzel, plansız
“Taşlar rasgele dizilmişti.”

razı – memnun, kabul eden
“Köylü razı oldu yeni karara.”

rızık – geçim kaynağı
“Toprak köylüye rızık verdi.”

rızık kazanmak – geçim sağlamak
“Tarlada rızık kazandılar.”

rızkın peşinde – geçimini sağlamak için
“Köylü rızkın peşinde tarlaya gitti.”