“Gök Girsin, Kızıl Çıksın!” cümlesi Orhun alfabesiyle şu şekilde yazılır:
𐰏𐰜: 𐰏𐰃𐰼𐰾𐰤: 𐰶𐰃𐰔𐰞: 𐰲𐰶𐰽𐰃𐰣
𐰏𐰜: 𐰏𐰃𐰼𐰾𐰤: 𐰶𐰃𐰔𐰞: 𐰲𐰶𐰽𐰃𐰣
Bu cümlenin her bir parçası şu şekilde okunabilir:
- 𐰏𐰜 → Gök
- 𐰏𐰃𐰼𐰾𐰤 → Girsin
- 𐰶𐰃𐰔𐰞 → Kızıl
- 𐰲𐰶𐰽𐰃𐰣 → Çıksın
Göktürkçe Gök Girsin Kızıl Çıksın
Göktürk Alfabesi
Göktürk Alfabesi, Türk dilinin en eski yazı sistemlerinden biridir ve Orhun Yazıtları ile tanınır. Bu yazı sistemi sağdan sola doğru yazılır ve 38 harf ile oluşur. Bunlar arasında 4 ünlü, 25 ünsüz ve 9 çift sesli harf yer alır. Her bir harf, dilin fonetik özelliklerine göre belirlenmiş, büyük ünlü uyumu ve ince-kalın ünsüz farklarıyla Türkçenin ses yapısını yansıtır.
Göktürk Alfabesi Harfleri
Ünsüz Harfler
Kalın Ünsüzler
- 𐰖, 𐱃, 𐰽, 𐰺, 𐰣, 𐰞, 𐰴, 𐰍, 𐰑, 𐰉
İnce Ünsüzler
- 𐰘, 𐱅, 𐰾, 𐰼, 𐰤, 𐰠, 𐰚, 𐰏, 𐰓, 𐰋
Göktürk Alfabesi’nde 10 ünsüz harfin kalın ve ince biçimleri vardır. Türkçedeki büyük ünlü uyumu kuralına benzer olarak, bu ünsüzler bir kelimenin ilk hecesindeki ünlüye göre şekillenir. Yani, bir kelimenin ilk hecesinde kalın ünlü varsa, ünsüzler de kalın biçimle yazılır; ince ünlü varsa, ünsüzler de ince biçimde yazılır.
Örnekler:
- “BODuN” → 𐰉𐰆𐰑𐰣 (Buradaki “O” harfi kalın olduğu için, “B” de kalın biçimiyle yazılır.)
- “TİGiN” → 𐱅𐰃𐰏𐰤 (İnce ünlü “İ” olduğu için, “T” harfi ince biçimiyle yazılır.)
Normal Ünsüzler
- 𐰔, 𐱁, 𐰯, 𐰢, 𐰲
Bu harflerde kalın ve ince ayrımı yoktur. Türkçedeki “Ç, M, P, Ş, Z” gibi sesler için kullanılırlar ve serbestçe tüm ünlüler ile hece oluşturabilirler.
Ünlü Harfler
Göktürk Alfabesi’nde 4 ünlü harf bulunur. Bu ünlüler, Türkçe’deki sekiz ünlü sesinin karşılıklarıdır.
- 𐰀: A, E
- 𐰃: I, İ
- 𐰆: O, U
- 𐰇: Ö, Ü
Her ünlü harf, kalın ya da ince ünsüzlerle birleştiğinde, o hecenin sesini belirler. Örneğin, “TaŞRA” kelimesi 𐱃𐱁𐰺𐰀 şeklinde yazılır ve “A” ünlüsü kalın ünlüyle birleşir.
Örnekler:
- 𐰀 harfi:
- Kalın ünsüzlerle “A” sesini, ince ünsüzlerle “E” sesini verir.
- Örnek: “TaBGaÇKA” (𐱃𐰉𐰍𐰲𐰴𐰀) ve “KeÇE” (𐰚𐰲𐰀)
- 𐰃 harfi:
- Kalın ünsüzlerle “I”, ince ünsüzlerle “İ” sesini verir.
- Örnek: “İÇiKDİ” (𐰃𐰲𐰚𐰓𐰃) ve “YIRıYaKI” (𐰖𐰃𐰺𐰖𐰴𐰃)
- 𐰆 harfi:
- İlk hecede “O”, sonraki hecelerde “U” sesini verir.
- Örnek: “YOGuRU” (𐰖𐰆𐰍𐰺𐰆)
- 𐰇 harfi:
- İlk hecede “Ö”, sonraki hecelerde “Ü” sesi verir.
- Örnek: “ÖTüRÜ” (𐰇𐱅𐰼𐰇)
Çift Sesli Harfler
Göktürk Alfabesi’nde bazı harfler çift sesli (diphthong) olarak kullanılır. Bu harfler özel hecelerde ve bazı ses değişimlerinde görülür.
- 𐰨: NÇ sesi verir.
- 𐰭: NG sesi verir.
- 𐰪: NY sesi verir.
- 𐰦: ND, NT sesleri verir.
- 𐰡: LD, LT sesleri verir.
- 𐰱: İÇ sesi verir.
- 𐰶: Sadece “ık” veya “kı” heceleri yazarken kullanılır.
- 𐰸: Sadece “ok/uk” veya “ko/ku” heceleri yazarken kullanılır.
- 𐰜: Sadece “ök/ük” veya “kö/kü” heceleri yazarken kullanılır.
Örnekler:
- 𐰱𐰤: İÇİN
- 𐰴𐰔𐰨: KAZANÇ
- 𐱅𐰭𐰼𐰃: TENGRİ
- 𐰸𐰆𐰪𐰀: KONYA
- 𐰴𐰦𐰃𐰺: KANDIR
- 𐰴𐰡𐰃𐰺: KALDIR
- 𐰴𐰔𐰶: KAZIK
- 𐰉𐰆𐰔𐰸: BOZOK
Göktürk Alfabesi ile Yazma
Göktürk Alfabesi, eski Türk yazıtlarında ve belgelerinde sıklıkla kullanılmaktaydı. Günümüzde, bu yazıyı el yazısı ile de yazmak mümkündür. Ayrıca “Türk” kelimesi eski yazı dilinde “TörüK” olarak okunur ve “töre” anlamında kullanılır.
Örnek:
Kültiğin Anıtı, dize #D1
𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰭: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰤: 𐱃𐰆𐱃𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾
TÖRÜK: BODuNuŊ: İLİN: TÖRÜSİN: TUTA: BİRMiS
(Türk boyunun ilini, töresini tutuvermiş)
Özet
Göktürk Alfabesi, Türk dilinin ilk yazı sistemlerinden biri olup, çok özel bir fonetik yapıya sahiptir. Kalın ve ince ünsüzler ile büyük ünlü uyumu gibi özellikler, dilin özgün yapısını yansıtır. Bu alfabe sayesinde Türklerin tarihindeki önemli yazıtlar, kültürel mirasın korunmasına ve anlaşılmasına olanak tanımıştır.