İlk Türkçe sözlükler, Geçmişten günümüze önemli Türkçe sözlükler, Hilyetü’I-İnsân ve Heybetü’I-Lisân- Cemâlü’d-dîn İbni Mühennâ
İlk Türkçe sözlükler, Geçmişten günümüze önemli Türkçe sözlükler: 9- Hilyetü’I-İnsân ve Heybetü’I-Lisân- Cemâlü’d-dîn İbni Mühennâ
DİVANU LÜGATİ’T TÜRK HAKKINDAKİ TÜM YAZILAR İÇİN TIKLAYIN: DİVANU LÜGATİ’T TÜRK
TARİHTEKİ TÜRKÇE SÖZLÜKLER HANGİLERİDİR?
Türkçe yazılmış ve yabancılara Türkçe öğretimine yönelik sözlükler bir takım ayırıcı özellikler gösterir. Bu özelliklerin bir kısmı Kaşgarlı Mahmud’un Divânü Lugâti’t Türk’ünden beri süregelen özelliklerdir. Sözgelimi: sözcüklerin geçtiği metinlerin tamamının örnek olarak verilmesi, eklerin görevleriyle birlikte sınıflandırılması ve sözlüğün yazıldığı Türkçe kolu dışında yakın kollardaki sözcük biçimlerinin de belirtilerek verilmesi gibi. Bunun dışında tarihsel Türkçe sözlüklerde günümüz sözlükçülüğünde görülmeyen bir başka özellik de sözcüklerin Arapça dil bilgisi kurallarına göre sınıflandırılarak verilmesi, Türkçeye özgün kullanımların ‘istisna’ başlığıyla gösterilmesidir. Bu sözlükler içeriklerine göre iki dilli, ikiden çok dilli sözlükler olmak üzere iki ayrı başlıkta gruplandırılabilir. Tüm sözlükler aynı zamanda örnekli dil bilgisi kitabı özelliği de gösterirler.
Hilyetü’I-İnsân ve Heybetü’I-Lisân- Cemâlü’d-dîn İbni Mühennâ (XIII. . yüz yılın sonu ya da XIV. yüz yılın başı)
(İnsanın Güzel Sıfatları ve Dilin Büyüklüğü)
Farsça, Türkçe ve Moğolca sözcükleri içeren üç bölümden oluşan eserde ayrıca Karahanlıca, Azerice ve Türkmenceye ilişkin özellikler de yer alır. Eserde Azericeden ‘bizim Türkçe’ olarak söz edilir ve 100’den çok Azerice sanat ve tarım terimi verilir.
Dil bilgisi bölümü ve günlük yaşamla ilgili sözcüklerin yer aldığı bölümler de vardır.
Sözlükte tümevarım yöntemi kullanılmıştır. Sözlük, günlük yaşamla ilgili sözcükleri içermesi açısından pratik amaçlı Türkçe öğretimini amaçlamakla birlikte birçok sanat terimin içermesiyle de edebî Türkçe öğretimine yöneliktir. Dil öğretim yöntemi olarak dil bilgisi çeviri yöntemi ağırlıklı olarak göze çarpmaktadır.
Eserde, günümüz Türkçesinde Türkçe karşılığı bulunmayan birçok sözcüğe ilginç örnekler verilmiştir:
“yapıgçı: mimar
ķopızçı: saz âşığı, ozan
saķşçı: muhasebeci
yarmaķçı: para basan etçi: kasap
ağaç yonġıçı: dülger
yolġuç: cımbız
yonġüç: rende
yer yaġı: petrol”
Türkçenin yabancılara öğretimiyle ilgili sözlükleri ayrıca yazarlarına göre sınıflandırmak da mümkündür.